Powiat rypiński należy do najstarszych jednostek terytorialnych państwa polskiego. Rypin stał się ośrodkiem odrębnej jednostki terytorialnej, kasztelanii w XI w., a od XIV wieku był stolica powiatu. w ciągu tysiąclecia Rypin czterokrotnie pozbawiony był swej pozycji miasta stołecznego dla północnej części Ziemi Dobrzyńskiej. Stało się tak z różnych przyczyn w latach 1236-1300 (rozbicie dzielnicowe), 1797-1866 (zabory), 1916-1918 (I wojna światowa), 1975-1998 (po reformie gierkowskiej). Terytorium powiatu rypińskiego ulegało zmianom, lecz analizując dzieje powiatu można wyodrębnić gminy najbardziej z nim związane. Powiat rypiński to część Ziemi Dobrzyńskiej, która obejmowała obszar między Wisłą, Skrwą i Drwęcą oraz położona na lewym brzegu Wisły enklawa Nieszawską. Do czasu rozbiorów powierzchnia Ziemi Dobrzyńskiej wynosiła 2952 km kwadratowych. Wśród historyków i prawników brakuje zgodności co do statusu Ziemi Dobrzyńskiej  w ustroju administracyjnym I Rzeczypospolitej. Traktowana jest, albo jako część woj.płockiego, inowrocławskiego, bądź nawet brzesko - kujawskiego. J. Siemiński    w rozprawie akademii Umiejętności z 1906 r. napisał, że "stan faktyczny każe ją (Ziemię Dobrzyńską - MB) uznać za równorzędna województwu, za ziemię wojewódzką w przeciwieństwie do powiatu." Pogląd ten podzielił też R. Łaszewski, podkreślając, iż "Tym, co różniło Ziemię
Dobrzyńską od innych województw w Polsce był brak wykształconego urzędu wojewody". Rzeczywiste funkcje wojewody spełniał kasztelan dobrzyński, który zwoływał i prowadził pospolite ruszenie, zwoływał sejmiki, zjazdy szlachty, zasiadał w senacie. Drugim, co do ważności urzędnikiem w Ziemi Dobrzyńskiej był kasztelan rypiński, tez senator i dowódca pospolitego ruszenia całej Ziemi w razie absencji kasztelana dobrzyńskiego. Ustawy piotrkowskie z 1496 r. stanowiły, że sejmik Ziemi Dobrzyńskiej miał obradować w Rypinie, a od XVI wieku miejscem jego obrad stało się Lipno, co usankcjonowała konstytucja sejmowa z 1567 r.. Stało się tak ze względu na centralne położenie Lipna w Ziemi Dobrzyńskiej. Powiaty pojawiły się w ustroju Rzeczypospolitej w XIV wieku i początkowo istniały jako jednostki sądownictwa szlacheckiego. Dopiero z czasem przejęły funkcje skarbowo-administracyjne i administracyjno-wojskowe. Do I rozbioru w Ziemi dobrzyńskiej istniały trzy powiaty sądowe: dobrzyński (528 km kwadr.), lipnowski (1252 km kwadr.) i rypiński (1172 km kwadr.). Funkcje administracyjne natomiast spełniało dla całej Ziemi jedno starostwo grodowe z siedzibą w Borownikach. W 1768 r. sejm uchwalił konstytucję, mocą której miało powstać drugie starostwo grodowe w Ziemi Dobrzyńskiej w Rypinie. Jednak gród ten nigdy nie zaczął funkcjonować. I rozbiór Polski spowodował odcięcie od Ziemi Dobrzyńskiej Górzna i okolic, który to obszar włączono do Prus. Po II rozbiorze cała Ziemia Dobrzyńska znalazła się pod władzą pruską w ramach prowincji Prusy Południowe. Powiaty: Rypin, Lipno i Dobrzyń nad Wisłą otrzymały status powiatów starościńskich i łącznie tworzyły jeden powiat podatkowy w Rypinie. Stan ten utrzymał się zaledwie do III rozbioru w 1795 r,, kiedy to decyzją władz pruskich cała Ziemia Dobrzyńska stała się powiatem lipnowskim, w którym wyróżniono dwa sądy powiatowe, w Rypinie i Lipnie. Cały powiat włączono do departamentu płockiego. Utworzenie w 1807 r. Księstwa Warszawskiego i włączenie doń Ziemi Dobrzyńskiej nie wywołało zmian w granicach powiatów. W 1815 r. Ziemia Dobrzyńska znalazła się w składzie Królestwa Kongresowego pod berłem cara.. Nie doszło do zmian granic jednostek administracyjnych, a jedynie zmieniono ich nazwy. Departament płocki zastąpiono województwem płockim, zaś powiat lipnowski stał się obwodem lipnowskim, obejmującym nadal całą Ziemię Dobrzyńską. w roku 1837 w ramach unifikacji "Kongresówki" z Rosją, w miejsce województw wprowadzono gubernie. W 1842 roku ukaz carski przemianował obwody na powiaty, jednak bez zmiany granic. Zmiany takie przyniósł natomiast następny ukaz carski z grudnia 1866 roku, wprowadzający nowy podział ziem polskich zaboru rosyjskiego na 10 guberni i 85 powiatów. Ziemia Dobrzyńska pozostała w guberni płockiej i administracyjnie nadal stanowiła powiat lipnowski. Jednak już w 1867 roku został z niego wyodrębniony powiat rypiński. w jego skład wchodziło jedno miasto (Rypin) i 16 gmin wiejskich (Chrostkowo, Czermin, Dobrzyń nad Drwęcą, Dzierzno, Gójsk, Okalewo, Płonne, Pręczki, Rogowo, Starorypin, Skrwilno, Sokołowo, Szczutowo, Wąpielsk i Żałe). Później władze nadały Dobrzyniowi prawa miejskie, co zmieniło układ powiatowy na dwa miasta i 15 gmin wiejskich. Podział ten utrzymał się do 1916 roku, kiedy to władze niemieckie rozporządzeniem z 23 lutego włączyły powiat rypiński do powiatu lipnowskiego. Ten stan utrzymał się do końca I wojny światowej. Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku spowodowało konieczność przeprowadzenia reformy administracyjnej państwa, której celem byłoby przezwyciężenie pozostałości zaborczych i ujednolicenie kraju. Reformę te należy jednak przygotować, a doraźne posunięcia miały na celu zlikwidowanie posunięć okupantów sprzecznych z ideą przyszłej reformy. dlatego 14 stycznia 1919 roku ukazało się rozporządzenie ministra spraw wewnętrznych dzielące Ziemie Dobrzyńską na dwa powiaty: lipnowski i rypiński. Na ich czele stanęli rządowi komisarze. Komisarzem RP powiatu rypińskiego został K. Gorczyński. Ziemia Dobrzyńska stała się też częścią województwa warszawskiego. 30 września 1919 roku ukazało się rozporządzenie Rady Ministrów, na mocy którego powiatowi komisarze przyjęli tytuły starostów, a urzędy powiatowe stały się starostwami. Pierwszym starostą w Rypinie został M. Heyman, a jego zastępcą B. Klamborski. Nowy powiat rypiński liczył 14 gmin wiejskich i dwie miejskie (Chrostkowo, Czermin, Dzierzno (Świedziebnia), Okalewo, Osiek, Płonne (Radomin), Pręczki, Rogowo, Skrwilno, Sokołowo (Zbójno), starorypin (Strzygi), Szczutowo, Wąpielsk, Żałe i Rypin, Dobrzyń nad Drwęcą. niektóre z wymienionych gmin miały siedzibę w innych miejscowościach (nazwy   w nawiasach). Wszystkie te gminy podlegały sądowi grodzkiemu w Rypinie. 1 kwietnia 1938 roku weszła w życie ustawa z 12 czerwca 1937 roku o zmianie granic województw: pomorskiego, poznańskiego, warszawskiego i łódzkkiego. Włączono wtedy do województwa pomorskiego 4 powiaty z województwa warszawskiego: lipnowski, nieszawski, włocławski i rypiński. Pomysł tej reformy istniał już w latach dwudziestych. Przemawiały za nią względy polityczne (stworzenie wielkiego Pomorza) jak i gospodarcze (Rypin i Lipno miały połączenie kolejowe z Toruniem,  a nie miały go z Warszawą).. Wtedy także przyłączono województwa pomorskiego Bydgoszcz, która od razu zaczęła zgłaszać aspiracje do pełnienia roli stolicy województwa. według spisu z 1921 roku powiat rypiński miał powierzchnię1183 km kwadr., Rypin liczył 7234, a Dobrzyń 4085 mieszkańców. Ogółem ludność powiatu wynosiła 75081 osób, 86,1% mieszkańców jako język ojczysty podawało język polski, a 13,8% inny (niemiecki, hebrajski). Po wybuchu II wojny światowej powiat rypiński wraz z całym województwem pomorskim znalazł się wśród ziem wcielonych do Rzeszy. Z dniem 26 października 1939 roku Rypin włączono do rejencji kwidzyńskiej, będącej częścią prowincji Okręg Rzeszy Gdańskiej --Prusy Zachodnie (Reichsgau Danzig - Westpreussen). Administracją powiatową kierował cywilny landrat. Na tym stanowisku w Rypinie do 1945 roku pojawiło się aż siedmiu Niemców. Jesienią 1939 roku doszło do sporu między landratem z Rypina i Wąbrzeźna. Chodziło o włączenie do jednego powiatu Golubia i Dobrzynia. Formalnie tego nie uczyniono, pozostawiając Dobrzyń w powiecie rypińskim, jednak faktycznie nadzór administracyjny nad tym miastem zaczął sprawować landrat z Wąbrzeźna. Po wojnie reaktywowano województwo pomorskie (ze stolicą w Bydgoszczy), a w jego składzie powiat rypiński, ale bez Dobrzynia nad Drwęcą (przyłączono go do powiatu wąbrzeskiego). Według danych z 15 maja 1948 roku, powiat rypiński miał [powierzchnię 1188 km kw. i 74944 mieszkańców. Ustawa z 25 września 1945 roku  o reformie podziału administracyjnego wsi znosiła gminy  i tworzyła gromady z gromadzkimi radami narodowymi. W rezultacie powiat rypiński tworzyło 213 gromad. Zmian w podziale administracyjnym powiatów lipnowskiego i rypińskiego dokonano na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z 12 listopada 1950 roku. z dwóch części tych powiatów, a także wąbrzeskiego utworzono powiat golubsko-dobrzyński. Poza tym wyłączono z powiatu rypińskiego Czarnię Dużą, Szczutowo i Wolę, włączają je do powiatu sierpeckiego. Podział ustalony w latach 1950-55 przetrwał do 1975 roku. 28 maja 1975 roku sejm PRL uchwalił ustawę "o dwustopniowym podziale administracyjnym Państwa oraz zmianie ustawy o radach narodowych". Na mocy tej ustawy zlikwidowano powiaty i powołano 49 nowych województw (Rypin znalazł się w województwie włocławskim). Kilka gmin powiatu rypińskiego (Osiek, Świedziebnia, Wąpielsk) włączono do województwa toruńskiego, zrywając wielowiekowe więzi administracyjne. Reforma administracyjna z 1998 roku przywróciła powiaty, nadając im rangę drugiego szczebla samorządu terytorialnego. Powiat rypiński odradza się, jednak w mocno okrojonym kształcie. Od 1 stycznia 1999 roku, powiat składa się  z miasta Rypin oraz 5 gmin wiejskich: Rypin, Brzuze, Wąpielsk, Rogowo i Skrwilno.

poleć artykuł wersja do druku  

 
Copyright © 2007 by Logonet

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies. Więcej szczegółów w naszej Polityce Cookies.

X